DagTech Глобальные проекты Гамида Халидова
 
russian english
Проекты
Автор

 

Ёлдаш
(дагестанская республиканская общественно-политическая газета на кумыкском языке),
№48, 22.11.2002

Илму ва яшав

Абзайдин Гьамидов

Инженер Халитовну янгылыкълары
(Изобретения инженера Халидова)

Гьамит Юсупович Халитов 1949-нчу йылда Буйнакск шагьарда тувгъан. Атасы медицина къуллукъчусу, анасы географиядан дарс береген учитель болгъан. 1966-нчы йыл ол Буйнакск шагьардагъы 1 номерли орта школаны, 1971-нчи йыл ДГУ-ну радиотехнический факультетин, 1980-нчи йыл шо оьр охув ожакъны юридический факультетин заочно битдирген. 1971--1975-нчи йылларда МВД-деде байлавлукъну инженерини къуллугъунда, МВД-ни штабыны аналитика бёлюгюнде ишлеген. 1975-нчи йыл комсомолну обкомунда ишлеген, 1977-нчи йыл ВЛКСМ-ни Къызылюрт шагьар комитетини биринчи секретары болуп сайлангъан. 1982--1989-нчу йылларда Магьачкъала шагьарда сепараторлар чыгъарагъан заводну инженери, бёлюгюню начальниги, директоруну заместители болуп ишлеген, 1989-нчу йыл Дагъыстан Республиканы Министрлер Советине ишге чакъырылгъан, 1995-нчи йыл Магьачкъаланы Ленин районуну администрациясыны башчысыны заместители этилип белгиленген. 2000-нчи йылны январындан берли - Россияны Илмулар академиясыны Дагъыстан илму центрыны президиумуну председателини насигьатчысы.

Бизин бу дюньябыздагъы гьаллар бир токътавсуз алышына. Цивилизация адамланы лап да аслу масъалаларын чече. Агьвалатланы оьсювю оьзлени чечивню заманы етишген тюрлю-тюрлю масъалаланы арагъа чыгъара. Гележекде бары да халкъланы ичеген сув булан таъмин этивню, авиация ва денгиз транспортда пассажирлени, юклени аманлыгъын, почта байлавлугъун чалтлашдырывну таъмин этив шолардан бир нечелери гьисаплана.

Инженер Гьамит Юсупович шолагъа байлавлу кёп пайдалы проектлер этгени, олар илму-техника ва экология экспертизадан оьтгени, тюрлю-тюрлю халкъара форумларда, выставкаларда ортакъчылыкъ этгенин, олар лап да агьамиятлы янгылыкълагъа кюрчюленгени учун шагьатнама (патент) алгъанлыгъын эсгермеге тарыкъ. Гьали оланы гьакъыкъатда яшавгъа чыгъармагъа заман етишген. Шолардан бир нечелерин эсгермекни тийишли гёребиз.

"Жанлы сув" деген проект - ичеген сув алмакъ ва гьаваны салкъын этмек учун белгиленген янгы технология. ООН-ну хас маълуматларына гёре, ювукъдагъы 25 йылны ичинде адамлар ичеген сувну къадары уьч керен артмагъа тарыкълы болажакъ. Гьакъыкъатда шону къадары эки керенге кёп артмажакъ. Шо бир вакътини ичинде бизин дюньябызны сув ресурслары аз болувун да давам эте. Гьали буссагьатгъы вакътиде ичеген сувну запаслары дазуландырылгъан уьлкелерде ер юзюню халкъыны уьчден бир пайы яшай. 2025-нчи йылда шо уьлкелерде яшайгъанланы санаву дагъы да артажакъ. Гьар беш адамдан бириси ичеген сув етишмейгенликни гьис этежек. Оьзенлени бёлмек учунгъу халкъара къыставуллугъу артажакъ, шону натижасында савутлу къалмагъаллар болмагъа да имканлы.

Ичеген сувну запасларыны уьчден эки пайы бузлукъларда ерлешген. Антарктикадан, Гренландиядан буз ташывгъа байлавлу тюрлю-тюрлю проектлер алда да этилген. Гьакъыкъатда шо проектлени бириси сама да гьалиге ерли яшавгъа чыгъарылмагъан. Инженер Халитов таклиф этеген технологияны къайдалары шулай: кёп минг тонна авурлугъу булангъы бузланы гесип гьазирлев, шоланы тартып сувгъа чыгъарыв, ледовозгъа хас кюйде тиркелген ясандырывлагъа шо бузну гийирив; къабул этеген ерге бузну гелтирив. Шонда гюнню ва айлана якъны исси гьавасы бузну ирите, шону къар сувгъа айландыра. Шолайлыкъда алынгъан бир литр сувну оьзюне токътайгъан багьасы 1-ге ювукъ американ центре олтура.

Экологланы тергевюне де булай айтмагъа ярай: Антарктиданы, Гренландияны, Алясканы табиатына шондан буз алывну натижасында гьеч бир тюрлю зарал болмай, Антарктидада 30 миллион кубический километрге ювукъ буз бар. Инженер Гьамит Юсупович этген проектни яшавгъа чыгъарыв 1997-нчи йылдагъы Киотск протоколуну ва ЮАР-ны Йоханнесбург шагьарында 2002-нчи йыл оьтгерилген Бютюндюнья жыйыныны къарарларына толу кюйде къыйышывлу геле.

Сонг да, гьали буссагьатгъы заманда бютюн дюньяда самолётланы учувуну аманлыгъын артдырывгъа байлавлу ишлер юрюлюп тура. Шогъар да къарамайлы, тюрлю-тюрлю себеплеге гёре, самолётлар хатабалагьлагъа тарый, адамлар оьле. Пассажирлер гьар заманда да оьзлени къысматын экипажгъа ва самолётгъа инана. Авиапассажирлени къутгъарывну Гьамит Юсупович таклиф этеген системасы пассажирлени къутгъарывну имканлыкъларын токъташдыра. Инженер Гь.Халитов оьзюню проектинде таклиф этеген кюйде, пассажирлер олтурагъан салонну бир бёлюгю - къутгъарывну онгача къайдада ишлейген капсулу - фюзеляжка салына. Пассажирлер олтурагъан салонда бир нече касул болмагъа бола. Проектде гёрсетилеген кюйде, тарыкълы ерлеге зарядлар салына, шолар да тарыкълы болгъан гезиклерде атыла да, бир мюгьлетни ичинде фюзеляжны гесе ва пассажирлер олтуруп турагъан къутгъарыв капсулну самолётдан айыра. Сонг парашют-тормоз системаны кёмеги булан къутгъарыв касул ерге астаракъ тюше. Самолёт ва экипаж хатабалагьгъа ювукъ гьал тувулунгъанда пассажирлени къутгъарма дагъы ёл тапмагъан гезиклерде муна шу къайда пассажирлени къутгъарывну биргине-бир имканлы къайдасыдыр. Капсуллар самолётда бир нече де болмагъа бола.

Гьали буссагьатгъы вакътиде де, гележекде де шо къайда пассажирлени оьлюмден къутгъарывну лап да асувлу шарты гьисапланып туражакъ. Шолай онгарылгъан самолётланы конкурент бажарывлулугъу оьр даражада болажакъ. 2000-нчи йылны март айыны 9-нда Россияда самолётдан хатабалагь болагъанда, белгили журналист Артём Боровик де оьлдю. Арадан бир нече гюнлер оьтюп, демек, 22-нчи мартда, болгъан шо агьвалатгъа бек къыйналып, Гьамит Халитов, самолётда хатабалагь болуп турагъанда пассажирлени къутгъармакъ учун янгы къайдалар чыгъарывгъа байлавлу болуп, 7 заявка берген. Шогъар гёре ол авиапассажирлени къутгъарывну системасын онгара. Шо система булан пассажирлени къутгъарма болагъан къайданы проектин этгенден къайры, ол гьар тюрлю террорист актлар этмек муратда самолётланы гьайдап гетип болмайгъан къайданы проектин де этгенин эсгермеге герек. Шо проектлени агьамиятлылыгъы гьали бир заманда да болмагъан йимик ачыкъ. Инженер Гьамит Халитовну шо проектин ишге салса, самолётларда болагъан хатабалагьланы, адамланы шоларда оьлегенлигин алдын алма болагъаны ачыкъ зат.

Оьзюбюзню замандашларыбызны янгылыкъларын, пагьмусун заманында къыйматлап билмейгенибиз нечакъы да яман. Америкада буса, эки-уьч янгылыкъ этип, шагьатнама (патент) алгъан инженерге тийишли гьакъ бериле, уллу абур этиле. Гьамит Юсуповични шагьатнамалары (патентлери) буса онлар булан бар, олар папкалагъа чырмалып салынгъан, яшавгъа чыгъарылажакъ заманын къаравуллай.

Артдагъы эки йылны иченде ол 63 шагьатнама (патент) алгъаны, дагъы да 20-дан да артыкъ заявкагъа гёре ишлеп турагъаны кёп затны англата. Ол янгыз янгылыкъ яратывчулукъ иш булан машгъул болуп турмай, кёп тюрлю темалагъа байлавлу макъалалар да яза. Ону макъалалары янгыз Россияны тюгюл, тыш пачалыкъланы журналларында, газетлеринде де чыгъа, телевидениелени тергевюн де тарта.

Вертолётланы къутгъарывну кёп къатлы метролар ишлевню гьакъындагъы ва башгъа хыйлы янгылыкълары да оьзлени яшавгъа чыгъарывну къаравуллай.

Артдагъы эки йылны ичинде ону проектлери 8 конференцияда ва 4 выставкада болгъаны, арагъа салынып ойлашылгъаны да инженерни пагьмусуну теренлигин гёрсете. Бу ерде биз ону Санкт-Петербургда оьтгерилген халкъара экономика генгешде, Германияны Ганновер деген шагьарында оьтгерилген Биринчи бютюндюнья инженер конгрессинде, Санкт-Петербургда транспортгъа байлавлу болуп оьтгерилген халкъара экинчи Евразия конференциясында, Нижний Новгородда "Россияны уллу оьзенлери" деген халкъара илму конференцияда ва оьзге ерлерде этген докладларын, шолай да Москвада, Германияда, Жуковский шагьарда, Санкт-Петербургда болгъан выставкаларда этген докладларын эсгерсек де таманлыкъ эте.

"Россияны транспорту" деген газетни мухбири Москвада Гьамит Халитовну проектлери булан таныш болгъан ва макъала язгъан. Шо макъалагъа ол: "Гележекде Нобель савгъатын алажакъ адам Дагъыстанда яшай", - деп баш салгъан. Россияны Илмулар академиясыны член-корреспонденти, Россияны Илмулар академиясыны Дагъыстан илму центрыны президиумуну председатели Ибрагьимхан Камиловну пикрусуна гёре, инженер Гьамит Халитовну проектлери шонча да уллу оьлчевде чи, олар федеральный гьукуматны ортакъчылыкъ этивю болмаса, яшавгъа чыгъарылмагъа бажарылмай. Кёп харж да гетеген проектлер. Чыкъгъан харжны эки-уьч йылны ичинде къайтармакъны да талап этмеге бажарылмай. Тек шо проектлер оьзлер буса яшавгъа чыгъарылма да болагъан ва пайда да гелтиреген проектлер. Академик Шамил Алиев, шогъар байлавлу болуп эсгергени йимик, янгыз шолай бир нече проектлер булан Россияны промышленностун, айрыча айтгъанда, гемелер къурув промышленностун, шолагъа ошагъан оьзге тармакъланы кризисден чыгъарывну савлай бир программасы таклиф этиле.

Гьар тюрлю янгылыкълар яратма бажарагъан инженер Гьамит Халитов шолай уллу проектлер этмеге болагъан сигьручу йимик адам. Ол гьали оьзюню ишинде янгыз да тюгюл. Демек, ону уланы Уллубий Магьачкъаладагъы 39 номерли лицейни лап яхшы къыйматлагъа битдирген сонг, Дагъыстан Республиканы Гьукуматыны юрт хозяйство институтун да къызыл дипломгъа битдирген. Атасы булан бирге ол да шолай проектлени уьстюнде ишлейгени бир нече йыл бола. Биз баргъанда Уллубий гезикли шагьатнамаланы (патентлени) якъламакъ учун Москвагъа гетип тура эди. Уланы шонда шагьатнамаланы (патентлени) бек яхшы якълажагъына, гьар къайсы соравгъа да ол тындырыкълы кюйде жавап берме болажагъына инанагъанын Гьамит Халитов бир де шексиз кюйде айтды. Биз атагъа да, улангъа да дюнья оьлчевюнде халкъгъа пайда гелтирмеге болагъан янгылыкълар яратывда гележекде де уьстюнлюклер ёрамагъа сюебиз.


Вернуться к списку публикаций

 

     © DagTech 2002-2003. Дизайн Компания IWT.